Ónæmiskerfið – Hvað er nú það?

Áður en skýrt verður út hvernig ónæmiskerfið vinnur er nauðsynlegt að skilgreina hugtakið ónæmi. Ónæmi er einnig kallað sérhæft viðnám gegn sjúkdómi og felst í að mynda sérhæfða gerð af frumu eða sameind, svokallað mótefni, gegn tilteknum vaka og engum öðrum.

Mótefni ræðst á inflúensuveiru

Vaki er hvert það efni á yfirborði örvera, í/á mat, lyfjum, frjókornum eða vefjum — sem vekur ónæmissvar þegar ónæmskerfið hefur greint það sem framandi, það er að segja eitthvað sem ekki tilheyrir líkama okkar. Ónæmisfræði er fræðigrein sú sem fjallar um viðbrögð líkamans við vaka.

Til þess að öðlast ónæmi gegn tilteknum vaka, til dæmis á sýkli (sjúkdómsvaldandi örveru), þarf ónæmiskerfi líkamans að komast í snertingu við vakann og greina hann sem framandi. Síðan svarar það með því að mynda mótefni og/eða T-frumur gegn vakanum. Þetta tekur nokkra daga og á meðan erum við sjúk af völdum sýkilsins. Þegar ónæmissvarið er aftur á móti fullmyndað náum við okkur á ný og ekki nóg með það heldur verðum við ónæm fyrir þessum tiltekna vaka jafnvel fyrir lífstíð.

Ástæða þess að við verðum ónæm er sú að hluti þeirra frumna sem brugðust við vakanum með viðeigandi mótefnum og T-frumum verður að minnisfrumum sem geta enst í áratugi. Minnisfrumurnar þekkja sýkilinn aftur reyni hann inngöngu í líkamann seinna á ævinni og ráða niðurlögum hans áður en hann nær að gera nokkurn óskunda. Við verðum því ekki veik af völdum sama sýkilsins aftur.

Margir kunna að spyrja hvers vegna við fáum þá kvef oft á ævinni. Ástæðan er einföld. Það eru yfir 100 mismunandi sýklar sem valda sömu einkennum, það er kvefeinkennum. Í hvert skipti sem við fáum kvef erum við að kynnast nýjum sýkli. Það tekur ónæmiskerfi okkar svolítinn tíma (nokkra daga) að átta sig á nýjum vaka sýkilsins og mynda rétt mótefni og T-frumur gegn honum. Þegar við höfum komist í kynni við allar þær veirur sem valda þessum einkennum, það er fengið yfir 100 sinnum kvef, erum við líklega orðin ónæm fyrir kvefi.

Við getum einnig orðið ónæm fyrir sjúkdómi án þess að sýkjast fyrst. Hér er átt við bólusetningu. Við höfum líklega öll verið bólusett gegn barnaveiki, kíghósta, mænusótt, mislingum og fleiri sjúkdómum á barnsaldri og þurfum því ekki að hafa áhyggjur af því að fá þessa sjúkdóma nokkru sinni á ævinni. Í bóluefninu er vaki sýkilsins, stundum dauður sýkill, sem ónæmiskerfið þekkir sem framandi. Í kjölfarið myndar ónæmiskerfið viðeigandi mótefni og T-frumur gegn sýklinum og einnig minnisfrumur. Komi sýkillinn sjálfur í líkamann seinna á ævinni þekkja minnisfrumurnar strax vaka hans og ráða niðurlögum hans með viðeigandi, sérhæfðum vörnum.

Á hverju hausti er beðið eftir inflúensufaraldri og bóluefni gegn veikinni. Ástæðan er sú að veirurnar sem valda inflúensu tilheyra þremur mismunandi stofnum (A, B, og C) og tekur það vísindamenn dágóðan tíma að komast að því hvaða stofn er um að ræða hverju sinni. Ennfremur búa inflúensuveirurnar yfir þeim sérstaka eiginleika að geta breytt vaka sínum milli faraldra, þannig að þegar þær koma næst þekkist vaki þeirra ekki aftur sem sá sami og síðast. Ónæmiskerfið þarf því að byrja upp á nýtt að greina vakann og mynda rétt mótefni og T-frumur gegn honum. Þá þurfa vísindamenn einnig tíma til að þróa nýtt bóluefni sem dugar gegn nýja vakanum.

Í einstaka tilfellum fá næmir einstaklingar mótefni og T-frumur frá ónæmum einstaklingi sem búinn er að bregðast við tilteknum vaka. Þannig öðlast fóstur ónæmi frá móður sinni og einnig fá börn á brjósti einhverja vörn með móðurmjólkinni. Sjaldgæft er að fullorðnir fái vörn af þessu tagi. Þó eru dæmi þess að fólki í sérstökum áhættuhópum sé gefin slík vörn í sprautuformi á meðan faraldur geisar. Einnig er gefið móteitur gegn sýklum sem mynda hættuleg eiturefni, til dæmis gegn stífkrampasýklinum eða slöngubiti.

Gallinn við þessa aðferð er að sá sem þiggur slíka vörn myndar aldrei sjálfur ónæmi gegn vakanum, heldur er hann jafnnæmur og áður en hann öðlaðist vörn þegar efnin sem hann fékk eru horfin úr líkama hans. Ónæmiskerfi hans hefur nefnilega aldrei greint vakann, brugðist við honum og sett upplýsingar um hann og vörn gegn honum í ónæmisminnið.

Hvítt blóðkorn

Hér að framan er nokkuð oft talað um mótefni og T-frumur. Ónæmiskerfi okkar greinist í tvær deildir. Í annarri deildinni byggist ónæmissvarið á vessabundnu ónæmi þar sem svokallaðar B-frumur ráða ríkjum. Komist þær í snertingu við vaka sem þær geta greint ummyndast þær í svokallaðar plasmafrumur eða B-verkfrumur sem mynda sérhæft mótefni gegn þessum tiltekna vaka. Mótefnin berast í blóð og vessa og hitti þau þar fyrir vakann sem þau voru mynduð gegn binda þau hann og leiða til dauða hans með ýmsum hætti, til dæmis með því að lokka átfrumur á svæðið sem gleypa og eyða honum. Vessabundið ónæmi er sérlega virkt gegn sýkingum af völdum baktería og veira.

Hin deild ónæmiskerfisins er frumubundiðónæmi. Þar eru T-frumur í aðalhlutverki. Komist T-fruma í snertingu við vaka, sem hún hefur viðtaka gegn á yfirborði sínu, binst hún vakanum um viðtakann og drepur hann. Til þess að þetta gerist þarf T-fruman þó fyrst að næmast, en til að næming hennar fari fram þarf vakinn að vera greindur af sérhæfðum átfrumum sem kallast sýnifrumur. Þær greina vaka, gleypa hann og melta að hluta og sýna svo T-frumu hinn hálfmelta vaka á yfirborði sínu.

Átfrumur mynda einnig prótín sem örva fjölgun næmdrar T-frumu, svo að klón af viðeigandi T-frumum myndast gegn vakanum sem um ræðir. Frumurnar í sama klóni eru allar erfðafræðilega eins en þær sérhæfast í 5 mismunandi gerðir af T-frumum, þar á meðal eru T-drápsfrumur og T-minnisfrumur. Frumubundið ónæmi ver okkur gegn sýkingum sem stafa af veirum sem leynast inni í okkar frumum, sveppasýkingum, sníkjudýrum, krabbameinsfrumum og framandi vefja- eða líffæragræðlingum.

B- og T-frumur heita einu nafni eitilfrumur þar sem þær starfa í eitilvef. Eitilfrumur teljast til hvítra blóðkorna eða svokallaðra hvítfrumna. Báðar gerðir eitilfrumna þroskast á fósturskeiði í blóðmerg (rauðum beinmerg) úr svokölluðum stofnfrumum. Þaðan fer um helmingur frumnanna í líffæri neðarlega í hálsinum sem heitir týmus eða hóstarkirtill þar sem þær þroskast í T-frumur. Hinn helmingurinn þroskast áfram í blóðmerg og verður að B-frumum. Bæði B- og T-frumur berast síðan í eitilvef sem er starfsvettvangur þeirra.

Eitlar eru hnúðar á svokölluðum vessaæðum sem flytja vessa frá vefjum líkamans í blóðrásina. Þeir sía vessann og hreinsa úr honum óhreinindi því að í eitlum eru bæði átfrumur og eitilfrumur. Þannig kemst vessakerfið, og þar með ónæmiskerfið, að því ef einhverjar verur eru komnar í líkamann sem ekki eiga heima þar. Slíkar framandi verur enda fyrr eða síðar í vessanum og þar með í eitlum þar sem ónæmiskerfið bregst við með ónæmissvari eins og lýst var hér að ofan. Þess vegna bólgna eitlar við sýkingu. Hvaða eitlar bólgna segir til um hvar sýkingin er líklega upprunnin.

Önnur líffæri úr eitilvef eru milta, eitlar í hálsi og nefi (áður kallaðir hálskirtlar og nefkirtlar sem eru rangnefni) og slímtengdur eitilvefur í slímhimnum meltingarvefs og öndunarvegs, en þar eru jú helstu innkomuleiðir sýkla í líkamann.

Af þessu öllu sést að ónæmiskerfið er afar flókið og er þó aðeins greint hér frá því allra helsta.

Grein þessi birtist fyrst á Vísindavef HÍ

Sólveig fór á sína fyrstu æfingu í afrískum dönsum fyrir 20 árum – Ætlar aldrei að hætta að dansa

Sólveig Hauksdóttir gekk inn á sínu fyrstu æfingu í afrískum dönsum um fimmtugt og heillaðist strax af taktföstum dansinum sem að hennar sögn líkir eftir lífinu sjálfu. Tveim áratugum síðar er hún staðföst í því að ætla aldrei nokkurn tíman að hætta að dansa. „Vitið þið hreyfingin er einn af grunnþáttum mannsins af því ef við hreyfum okkur ekki þá deyjum við," segir Sólveig. Fyrir 22 árum segist Sólveig hafa verið í ótrúlega leiðu skapi og var á gangi í Þingholtunum. Hún hittir þar Hafdísi sem var þá búin að opna Kramhúsið. Hafdís segir henni að það sé maður að kenna… Lesa meira

Hugmyndaríkir einstaklingar sem endurgerðu myndir úr barnæsku – Útkoman æðisleg

Það er alltaf gaman að skoða myndir af sér úr barnæsku. Þú manst kannski eftir því sem þú varst að gera eða af hverju þú varst í svona furðulegum fötum, en sem betur fer ertu með minninguna á prenti. Hér eru nokkrir mjög hugmyndaríkir einstaklingar sem ákváðu að endurgera myndir af sér úr barnæsku og útkoman er æðisleg! Bored Panda greinir frá þessu, til að skoða fleiri myndir kíktu hér. Lesa meira

Gwyneth Paltrow gefur út opinskáar leiðbeiningar um endaþarmsmök

Leikkonan Gwyneth Paltrow er langt frá því að vera feimin og hikar ekki við að tala opinskátt um kynlíf. Í nýjasta tölublaði The Sex Issue fer hin 44 ára gamla Paltrow yfir fullnægingar, hjálpartæki, skyndikynni og klám. Það sem vekur hins vegar mesta athygli er löng og ítarleg grein hennar um endaþarmsmök þar sem hún gefur leiðbeiningar í samráði við Paul Joannides doktor í sálfræði. „Fyrst var þetta eitthvað til að hneykslast yfir, svo var þetta rætt opinskátt og nú er endaþarmskynlíf venjulegt í svefnherbergjum fólks – þetta má sjá með því að skima yfir fjölmiðla, klám og sjónvarpsþætti. Sannleikurinn… Lesa meira

Augnablikið sem Kattarshians kisurnar rifu eina myndavélina úr sambandi – Myndband

Það er ekki alltaf friður og ró hjá kisunum í Keeping up with the Kattarshians, enda getur ýmislegt komið upp á í heimi raunveruleikasjónvarps. Þetta uppátæki Kattholts og Nútímans er eflaust vinsælasti raunveruleikaþáttur Íslands – og ábyggilega vinsælasti raunveruleika þáttur heims þar sem kettlingar eru kenndir við Kardashian fjölskylduna. Óvænt og óborganlegt atvik átti sér stað í morgun þegar kettlingarnir, sem kunna best að lúra og leika sér, náðu að krækja klónum í snúru sem tengist einni myndavélinni. Leikurinn varð svo spennandi að kettlingarnir rifu myndavélina niður og rofnaði því útsending frá því sjónarhorni um stund. Hér má sjá þetta… Lesa meira

Harpa mundi mæta til Vivienne Westwood í Skotapilsi – RFF 2017

MYRKA er nýja fatamerkið hennar Hörpu Einarsdóttur, listakonu og fatahönnuðar. Hugmyndaheimur Hörpu birtist á skemmtilegan hátt í hönnun hennar og við erum spennt að sjá fötin lifna við á pöllunum á RFF um helgina. Reykjavík Fashion Festival byrjar í kvöld - ennþá er hægt að krækja sér í miða. Vivienne Westwood býður þér í kvöldverð - í hverju ferðu og hvern tekur þú með þér? Ég færi í Skotapilsi við íslenska lopapeysu og ég tæki Tildu Swinton með mér. Hvaða stórstjörnu mundirðu vilja sjá í fötunum þínum? PJ Harvey Lýstu hönnun þinni í 5 orðum Óræð, óvænt, óvanaleg, óróleg og… Lesa meira

„Ég sef bara á sunnudaginn“ – RFF 2017 er að skella á – Hér er dagskráin!

Reykjavík Fashion Festival hefur vakið mikla lukku hér á landi sem og hjá tískuáhugafólki um allan heim. Hátíðin er haldin í sjöunda skiptið í ár og má því segja að hún sé orðin að árlegum viðburði sem engin má missa af. Aðalmarkmið sýningarinnar er að markaðssetja íslenska hönnun og kynna þróun og tækifæri í íslenskum tískuiðnaði. Reykjavík Fashion Festival setti sér markmið um að vera hátíð sem styður hönnuði í sjálfbærni og hvetja þá til meðvitaðra ákvarðana í tískuiðnaði. Því er hátíðin í ár tileinkuð náttúruöflum og orðið „ROK“ varð fyrir valinu en það er eitthvað sem allir íslendingar eru… Lesa meira

48 tímar á Íslandi – Æðislegt myndband sýnir allt það besta við landið

Þetta myndband er með bestu landkynningum sem við höfum rekist á. Parið Jeff og Anne sem eru hálf frönsk og hálf bandarísk en búsett í Dubai reka ferðabloggsíðuna Whatdoesntsuck. Þau birta þar myndbönd og umsagnir um ferðalög sín um allar jarðir. Myndband úr Íslandsdvöl þeirra nýlega er örugglega að fara að slá í gegn. Gjörið svo vel! https://www.youtube.com/watch?list=UUBAjqbkJQCkFrKuMK7GQ89Q&v=oF3ZKcQnSb8 Lesa meira

Glowie gerir geggjaðan samning við plöturisa – Meikar það í útlöndum!

Söngkonan Glowie (Sara Pétursdóttir) var að undirrita samning við útgáfurisann Columbia í Bretlandi. Mbl greindi frá þessu í morgun. Glowie hefur unnið mikið að undanförnu með Pálma Ragnari Ásgeirssyni, lagahöfundi, sem er meðlimur StopWaitGo-teymisins. Lestu meira: Þegar Sara var að stíga sín fyrstu skref í tónlistinni birtum við á Bleikt viðtal við hana. Lestu það hér. Sindri Ástmarsson er umboðsmaður Glowie, en í samtali við Mbl segir hann að mörg plötufyrirtæki hafi sýnt söngkonunni áhuga og að hún hafi geta valið milli risanna. Sindri er enginn nýgræðingur þegar kemur að því að slá í gegn á erlendri grundu, hann var… Lesa meira

Frumur og geldingar – Pétur Örn fer í herraklippingu – Sjáðu myndbandið

Söngvarinn, húmoristinn og þúsundþjalasmiðurinn Pétur Örn Guðmundsson, eða Pétur Jesú eins og hann er oft kallaður, fór í herraklippingu um daginn. Hann sem sagt lét aftengja sáðrásir sínar til að verða ófrjór. Pétur læðist venjulega ekki með veggjum og það árri heldur ekki við í þessu tilfelli - en hann birti myndband af ferlinu á facebook síðu sinni. Það var góðvinur Péturs, tökumaðurinn Benedikt Anes Nikulás Ketilsson, sem hjálpaði Pétri að vinna myndbandið - eins gott því hann var svæfður í aðgerðinni. Sagan birtist fyrst á geysivinsælu Snapchati Péturs - gramedlan. Ef þið eruð ekki nú þegar fylgjendur ættuð þið… Lesa meira

„Það er erfitt að lýsa hönnun sinni“ – Heiða og Cintamani á RFF 2017

Heiða Birgisdóttir yfirhönnuður hjá Cintamani situr fyrir svörum að þessu sinni í kynningum okkar á þátttakendum í Reykjavík Fashion Festival. RFF hátíðin er stærsti tískuviðburður á Íslandi í ár og verður haldin í Hörpu föstudaginn 24., og laugardaginn 25. mars. Ennþá er hægt að næla sér í miða á þennan glæsilega viðburð. Gefum Heiðu orðið! Vivienne Westwood býður þér í kvöldverð - í hverju ferðu og hvern tekur þú með þér? Ég væri örugglega með valkvíða fram á síðustu stundu, en kjóll frá Hildi Yeoman er á óskalistanum og ætli ég mundi ekki nota tækifærið og kaupa mér einn slíkan.… Lesa meira

Bréf til Tinnu – „Ef ég og/eða konan mín byrjum að hitta annað fólk þá er það ekki framhjáhald“

Opið bréf til Tinnu: Góðan daginn Tinna Mér barst til augna pistill sem þú skrifaðir fyrir nokkrum árum. Á sama tíma og ég skildi hugsunina á bak við skrif þín þá stakk pistillinn mig. Hann sagði mér það sem svo margir segja mér aftur og aftur: Þú lifir lífi þínu ekki rétt! Mig langar til að byrja á því að nefna að ég er svo sammála þér með það að framhjáhald er skelfileg og ljót framkvæmd, sem því miður er allt of algengt í okkar samfélagi. En það sama á við fordóma eins og þú sýnir svo sterkt. Fordómar koma… Lesa meira

Sjáðu dragdrottningu verða til – Æðislegt myndband

Hefur þú einhvern tíma velt því fyrir þér hvað þarf til að slá í gegn sem dragdrottning? Það er greinilegt að þær eru með mikla kunnáttu því förðunin og hárið lítur alltaf svo guðdómlega út. Cosmopolitan fékk Alexis Michelle, þátttakanda í RuPaul‘s Drag Race, til að sýna hvernig hann breytir sér í stórglæsilega dragdrottningu. Til að sjá hvernig þessi töfrandi breyting á sér stað horfðu á myndbandið hér fyrir neðan. Lesa meira