Ónæmiskerfið – Hvað er nú það?

Áður en skýrt verður út hvernig ónæmiskerfið vinnur er nauðsynlegt að skilgreina hugtakið ónæmi. Ónæmi er einnig kallað sérhæft viðnám gegn sjúkdómi og felst í að mynda sérhæfða gerð af frumu eða sameind, svokallað mótefni, gegn tilteknum vaka og engum öðrum.

Mótefni ræðst á inflúensuveiru

Vaki er hvert það efni á yfirborði örvera, í/á mat, lyfjum, frjókornum eða vefjum — sem vekur ónæmissvar þegar ónæmskerfið hefur greint það sem framandi, það er að segja eitthvað sem ekki tilheyrir líkama okkar. Ónæmisfræði er fræðigrein sú sem fjallar um viðbrögð líkamans við vaka.

Til þess að öðlast ónæmi gegn tilteknum vaka, til dæmis á sýkli (sjúkdómsvaldandi örveru), þarf ónæmiskerfi líkamans að komast í snertingu við vakann og greina hann sem framandi. Síðan svarar það með því að mynda mótefni og/eða T-frumur gegn vakanum. Þetta tekur nokkra daga og á meðan erum við sjúk af völdum sýkilsins. Þegar ónæmissvarið er aftur á móti fullmyndað náum við okkur á ný og ekki nóg með það heldur verðum við ónæm fyrir þessum tiltekna vaka jafnvel fyrir lífstíð.

Ástæða þess að við verðum ónæm er sú að hluti þeirra frumna sem brugðust við vakanum með viðeigandi mótefnum og T-frumum verður að minnisfrumum sem geta enst í áratugi. Minnisfrumurnar þekkja sýkilinn aftur reyni hann inngöngu í líkamann seinna á ævinni og ráða niðurlögum hans áður en hann nær að gera nokkurn óskunda. Við verðum því ekki veik af völdum sama sýkilsins aftur.

Margir kunna að spyrja hvers vegna við fáum þá kvef oft á ævinni. Ástæðan er einföld. Það eru yfir 100 mismunandi sýklar sem valda sömu einkennum, það er kvefeinkennum. Í hvert skipti sem við fáum kvef erum við að kynnast nýjum sýkli. Það tekur ónæmiskerfi okkar svolítinn tíma (nokkra daga) að átta sig á nýjum vaka sýkilsins og mynda rétt mótefni og T-frumur gegn honum. Þegar við höfum komist í kynni við allar þær veirur sem valda þessum einkennum, það er fengið yfir 100 sinnum kvef, erum við líklega orðin ónæm fyrir kvefi.

Við getum einnig orðið ónæm fyrir sjúkdómi án þess að sýkjast fyrst. Hér er átt við bólusetningu. Við höfum líklega öll verið bólusett gegn barnaveiki, kíghósta, mænusótt, mislingum og fleiri sjúkdómum á barnsaldri og þurfum því ekki að hafa áhyggjur af því að fá þessa sjúkdóma nokkru sinni á ævinni. Í bóluefninu er vaki sýkilsins, stundum dauður sýkill, sem ónæmiskerfið þekkir sem framandi. Í kjölfarið myndar ónæmiskerfið viðeigandi mótefni og T-frumur gegn sýklinum og einnig minnisfrumur. Komi sýkillinn sjálfur í líkamann seinna á ævinni þekkja minnisfrumurnar strax vaka hans og ráða niðurlögum hans með viðeigandi, sérhæfðum vörnum.

Á hverju hausti er beðið eftir inflúensufaraldri og bóluefni gegn veikinni. Ástæðan er sú að veirurnar sem valda inflúensu tilheyra þremur mismunandi stofnum (A, B, og C) og tekur það vísindamenn dágóðan tíma að komast að því hvaða stofn er um að ræða hverju sinni. Ennfremur búa inflúensuveirurnar yfir þeim sérstaka eiginleika að geta breytt vaka sínum milli faraldra, þannig að þegar þær koma næst þekkist vaki þeirra ekki aftur sem sá sami og síðast. Ónæmiskerfið þarf því að byrja upp á nýtt að greina vakann og mynda rétt mótefni og T-frumur gegn honum. Þá þurfa vísindamenn einnig tíma til að þróa nýtt bóluefni sem dugar gegn nýja vakanum.

Í einstaka tilfellum fá næmir einstaklingar mótefni og T-frumur frá ónæmum einstaklingi sem búinn er að bregðast við tilteknum vaka. Þannig öðlast fóstur ónæmi frá móður sinni og einnig fá börn á brjósti einhverja vörn með móðurmjólkinni. Sjaldgæft er að fullorðnir fái vörn af þessu tagi. Þó eru dæmi þess að fólki í sérstökum áhættuhópum sé gefin slík vörn í sprautuformi á meðan faraldur geisar. Einnig er gefið móteitur gegn sýklum sem mynda hættuleg eiturefni, til dæmis gegn stífkrampasýklinum eða slöngubiti.

Gallinn við þessa aðferð er að sá sem þiggur slíka vörn myndar aldrei sjálfur ónæmi gegn vakanum, heldur er hann jafnnæmur og áður en hann öðlaðist vörn þegar efnin sem hann fékk eru horfin úr líkama hans. Ónæmiskerfi hans hefur nefnilega aldrei greint vakann, brugðist við honum og sett upplýsingar um hann og vörn gegn honum í ónæmisminnið.

Hvítt blóðkorn

Hér að framan er nokkuð oft talað um mótefni og T-frumur. Ónæmiskerfi okkar greinist í tvær deildir. Í annarri deildinni byggist ónæmissvarið á vessabundnu ónæmi þar sem svokallaðar B-frumur ráða ríkjum. Komist þær í snertingu við vaka sem þær geta greint ummyndast þær í svokallaðar plasmafrumur eða B-verkfrumur sem mynda sérhæft mótefni gegn þessum tiltekna vaka. Mótefnin berast í blóð og vessa og hitti þau þar fyrir vakann sem þau voru mynduð gegn binda þau hann og leiða til dauða hans með ýmsum hætti, til dæmis með því að lokka átfrumur á svæðið sem gleypa og eyða honum. Vessabundið ónæmi er sérlega virkt gegn sýkingum af völdum baktería og veira.

Hin deild ónæmiskerfisins er frumubundiðónæmi. Þar eru T-frumur í aðalhlutverki. Komist T-fruma í snertingu við vaka, sem hún hefur viðtaka gegn á yfirborði sínu, binst hún vakanum um viðtakann og drepur hann. Til þess að þetta gerist þarf T-fruman þó fyrst að næmast, en til að næming hennar fari fram þarf vakinn að vera greindur af sérhæfðum átfrumum sem kallast sýnifrumur. Þær greina vaka, gleypa hann og melta að hluta og sýna svo T-frumu hinn hálfmelta vaka á yfirborði sínu.

Átfrumur mynda einnig prótín sem örva fjölgun næmdrar T-frumu, svo að klón af viðeigandi T-frumum myndast gegn vakanum sem um ræðir. Frumurnar í sama klóni eru allar erfðafræðilega eins en þær sérhæfast í 5 mismunandi gerðir af T-frumum, þar á meðal eru T-drápsfrumur og T-minnisfrumur. Frumubundið ónæmi ver okkur gegn sýkingum sem stafa af veirum sem leynast inni í okkar frumum, sveppasýkingum, sníkjudýrum, krabbameinsfrumum og framandi vefja- eða líffæragræðlingum.

B- og T-frumur heita einu nafni eitilfrumur þar sem þær starfa í eitilvef. Eitilfrumur teljast til hvítra blóðkorna eða svokallaðra hvítfrumna. Báðar gerðir eitilfrumna þroskast á fósturskeiði í blóðmerg (rauðum beinmerg) úr svokölluðum stofnfrumum. Þaðan fer um helmingur frumnanna í líffæri neðarlega í hálsinum sem heitir týmus eða hóstarkirtill þar sem þær þroskast í T-frumur. Hinn helmingurinn þroskast áfram í blóðmerg og verður að B-frumum. Bæði B- og T-frumur berast síðan í eitilvef sem er starfsvettvangur þeirra.

Eitlar eru hnúðar á svokölluðum vessaæðum sem flytja vessa frá vefjum líkamans í blóðrásina. Þeir sía vessann og hreinsa úr honum óhreinindi því að í eitlum eru bæði átfrumur og eitilfrumur. Þannig kemst vessakerfið, og þar með ónæmiskerfið, að því ef einhverjar verur eru komnar í líkamann sem ekki eiga heima þar. Slíkar framandi verur enda fyrr eða síðar í vessanum og þar með í eitlum þar sem ónæmiskerfið bregst við með ónæmissvari eins og lýst var hér að ofan. Þess vegna bólgna eitlar við sýkingu. Hvaða eitlar bólgna segir til um hvar sýkingin er líklega upprunnin.

Önnur líffæri úr eitilvef eru milta, eitlar í hálsi og nefi (áður kallaðir hálskirtlar og nefkirtlar sem eru rangnefni) og slímtengdur eitilvefur í slímhimnum meltingarvefs og öndunarvegs, en þar eru jú helstu innkomuleiðir sýkla í líkamann.

Af þessu öllu sést að ónæmiskerfið er afar flókið og er þó aðeins greint hér frá því allra helsta.

Grein þessi birtist fyrst á Vísindavef HÍ

Er hjólið þitt rykfallið í hjólageymslunni?

Í flestum hjólageymslum úir og grúir af hjólum sem hafa ekki verið hreyfð svo árum skiptir. Er þitt hjól þar á meðal? Þó sumarhitinn sé ekki mikið farinn að láta á sér kræla er ekkert sem stoppar okkur í að taka fram hjólið. Um leið og við erum búin að hjóla nokkur hundruð metra er hitinn kominn í kroppinn. Við höfum fáar afsakanir nú þegar engin hálka er á gang- og hjólastígum. Nú er bara að pumpa í dekkin, smyrja keðjuna og drífa sig af stað. Að hjóla í vinnuna er mjög góð hreyfing. “Ég hef engan tíma til að… Lesa meira

Hún setti „peel-off“ maska yfir allan líkamann og tók hann af í mjög sársaukafullu myndbandi

Upp á síðkastið hefur internetið verið gagntekið af svo kölluðum fílapensla „peel-off“ andlitsmaska sem er frekar einfaldur í notkun en það getur verið mjög sársaukafullt að taka hann af. Maskarnir eru auglýstir víða og þá sérstaklega á Instagram og Facebook. Maskarnir eru venjulega gerðir úr viðarkolum (e. charcoal) og eiga að taka alla drullu úr svitaholunum þínum, og geta jafnvel tekið efsta lagið af húðinni þinni í leiðinni. Margir vídeóbloggarar hafa deilt myndböndum á YouTube þar sem þeir prófa að setja á sig maskann og taka hann af, með allri angistinni og sársaukanum sem virðist fylgja. En YouTube-arinn Nicole Skyes… Lesa meira

Hún notar punginn á kærastanum sínum sem „beauty blender“ – Verður þetta nýtt trend?

Johanna Hines er 18 ára stelpa frá Flórída. Kærastinn hennar er Damon Richards, 20 ára. Síðustu helgi var parið að slappa af og hafa gaman. Eftir að Johanna kom úr sturtu og var að farða sig þá ákvað Richard að skemmta henni, og datt í hug að nota til þess punginn sinn. „Hann er alltaf að fíflast í mér, þannig hann byrjaði að setja punginn á höfuðið á mér,“ sagði Johanna við Buzzfeed News. „Ég fór að grínast með að nota punginn sem beauty blender og við bókstaflega bara horfðum á hvort annað og byrjuðum að hlæja, og tókum upp myndbandið í kjölfarið.“ Hún… Lesa meira

Íslenskar mömmur opna sig – 1. hluti: „Mamma er konan DAUÐ?“

Börn geta verið dásamlega hreinskilin... stundum kannski aðeins of! Við báðum mömmurnar í facebook-hópnum Auðveldar mömmur, að deila með okkur atvikum þegar börnin hafa komið þeim í vandræði. Svörin létu ekki á sér standa, og eiginlega finnst okkur spurning um að gefa út bók! Við látum það þó liggja milli hluta að sinni og leyfum lesendum í staðinn að njóta nokkurra dásamlegra frásagna um blessuð börnin. Gjörið svo vel! Augnablikið síðustu helgi þegar ég var að skipta á syni mínum eftir lúxusbrunch og sagði við kærasta minn „ok ég veit ekki hvort ég er með kúk á höndunum eða nutella" Ég… Lesa meira

Karitas Harpa á leið til Berlínar að vinna tónlist með Daða Frey

Karitas Harpa Davíðsdóttir sem sigraði aðra þáttaröð The Voice Ísland sem sýnd var í vetur hefur haft meira en nóg að gera síðustu vikur og mánuði. Í samstarfi við Sölku Sól, þjálfara og dómara í þáttunum, unnu þær endurgerð af sigurlagi Karitas, laginu „My Love“ með áströlsku söngkonunni Sia. Arnar Freyr Frostason úr hljómsveitinni Úlfur Úlfur samdi íslenskan texta fyrir lagið sem heitir Sæla á íslensku. Lagið fór nýlega í spilun á útvarpsstöðvum og hefur fengið góðar viðtökur. „Já, það hefur verið mjög mikið að gera eftir Voice-ið. Ég reyndar tók mér meðvitaða pásu til að átta mig á hlutunum og… Lesa meira

Chillí tómatsúpa

Það er alltof langt síðan við komum með uppskrift af girnilegri ilmandi súpu og ekki seinna vænna en að bæta úr því. Þessi súpa kemur úr smiðju snillingsins Jamie Oliver sem ætti að vera flestum kunnugur. Hér notast hann við geggjaða tómata og chilli pastasósu sem er úr vörulínu hans og þroskaða tómata og úr verður ekta tómatsúpa með mildu chillíbragði. Chillí tómatsúpan er ofureinföld í gerð og vís til að slá í gegn. Njótið! Chillí tómatsúpa Fyrir 4-6 1 krukka Tómata og chilli pastasósa frá Jamie Oliver 1 laukur, gróflega saxaður 1 hvítlauksrif, gróflega skorið 1 gulraut, gróflega skorin 1… Lesa meira

Hlustaðu á geggjað remix af Paper með Svölu

Svala Björgvins mun fara fyrir hönd Íslands í Eurovision söngvakeppnina í maí og syngja lagið Paper sem hefur notið mikilla vinsælda. Við höfum fengið að heyra lagið á íslensku, ensku, órafmagnað og nú hafa Svala og félagar sent frá sér remix af laginu. Eðvarð Egilsson gerði remixið. Hlustaðu á það hér fyrir neðan. Lesa meira

Tískan á Coachella tónlistarhátíðinni

Það var fjölmennt á Coachella tónlistarhátíðinni sem var haldin í Indio, Kaliforníu. Hátíðin náði yfir tvær helgar og létu margar stjörnur sjá sig, eins og Lady Gaga, nýja stjörnuparið Selena Gomez og The Weeknd, Kendall og Kylie Jenner og margar fleiri. Coachella er eins konar óformleg byrjun á sumrinu í Kaliforníu og oft skapast og sjást trendin sem verða vinsæl sumarið á eftir. Toppar, gallaefni, blómamynstur, net-efni og bóhem-klæðnaður verður vinsælt í sumar ef marka má tískuna á Coachella. Það er alltaf gaman að skoða myndir frá hátíðinni, sérstaklega þegar mann vantar innblástur. Tískan er svo lífleg, skemmtileg og sumarleg að… Lesa meira

Hann prófar „að upplifa hríðaverki“ og sér eftir því undir eins

Líkamlegur sársauki við fæðingu er einn af þeim hlutum sem karlar eru svo heppnir að þurfa aldrei að upplifa. En hefur þú einhvern tíman pælt í því hvernig karlmaður myndi höndla það að fæða? Hvernig hann myndi þola hríðarnar? Jæja myndbandið hér fyrir neðan gefur manni ágætis hugmynd hvernig það gæti verið. Maðurinn sem engist hér um er Johnny Wade, nemandi við Lincoln Memorial University. Hann bauð sig fram af til að vera tengdur við vél sem hermir eftir sársaukanum sem konur upplifa við fæðingu. Horfðu á myndbandið hér fyrir neðan. Lesa meira

Sígildar Rice Krispies-kökur sem allir dýrka

Það er ein týpa af bakkelsi sem er alltaf á boðstólnum hjá mér þegar ég blæs til veislu og það eru Rice Krispies-kökur. Mér finnst þær algjörlega ómissandi enda ekkert eðlilegt hvernig börn og fullorðnir á öllum aldri geta gúffað þessum einföldu en ómótstæðilegu kökum í sig. Það eiga allir að eiga eina skothelda uppskrift að Rice Krispies-kökum og þar sem ég hlóð í eina porsjón af kökunum um daginn ætla ég að gefa ykkur eina bónus uppskrift í dag. Ég get bara ekki hugsað til þess að einhver eigi EKKI uppskrift að Rice Krispies-kökum. Fyrir mér er það glæpur.… Lesa meira

Beta Reynis: „Auðvitað brá mér við að heyra að hún hefði ætlað að sækja byssuna“

„Skjólstæðingar mínir verða oft hissa á því hvað ég spyr mikið og hvað ég gref langt aftur í fortíðina,“ þetta segir Elísabet Reynisdóttir, næringarþerapisti og næringarfræðingur, en hún hefur getið sér gott orð fyrir að hjálpa fólki með ýmiss konar vandamál með breytingum á matarvenjum og næringu. Ein þeirra sem hefur leitað til Betu, eins og hún er alltaf kölluð, er Heiða fjallabóndi - en hún sagði einmitt frá því í bókinni um hana sem kom út fyrir síðustu jól. Heiða hafði barist við mikla vanlíðan og verki. Í bókinni segir Heiða: „Mér var alls staðar illt, ég var alltaf… Lesa meira