Vinur mannsins í 10.000 ár

Greinin birtist fyrst á vefsíðu Lifandi Vísindi og fékk Bleikt góðfúslegt leyfi til að birta hana með lesendum.


Egyptar til forna eru sagðir eiga heiðurinn af því að hafa fyrstir allra haldið ketti og er álitið að þeir hafi gert það í 3.600 ár. Franskir fornleifafræðingar hafa hins vegar fundið 9.500 ára gamla gröf á eynni Kýpur með manni og ketti í. Erfðafræðirannsóknir hafa leitt í ljós að um heimiliskött var að ræða.

Mynd/Getty

Kettir eru óvanaleg heimilisdýr. Þeir eru einfarar af náttúrunnar hendi og vernda eigin yfirráðasvæði, sem jafnframt táknar að þeir bindast frekar tilteknum stöðum en fólki.

Það er víst ekki djúpt í árina tekið að halda því fram að kettir fari ekki eftir fyrirmælum annarra og þegar við hugsum til þess að flest önnur villt dýr, bæði fyrr og nú, hafa verið tamin vegna kjötsins, ullarinnar, mjólkurinnar eða vegna nýtilegs vinnuframlags, þá stingur í stúf að kettir skuli ekki leggja neitt af mörkum eða nýtast á neinn hátt okkur mönnunum til framdráttar. Kettir eru raunar dugmiklir músaveiðarar en merðir og hundar af grefilkyni nýtast enn betur við músaveiðar.

Fræðimenn hafa furðað sig á því árum saman hvernig á því standi að villtir kettir fóru að lifa í samneyti við manninn og hvenær og hvers vegna þeir breyttust í elskaða, eða hataða, heimilisketti. Á síðustu fimm árum hefur tekist, með hjálp fornleifarannsókna og nýjustu erfðafræðirannsókna, að varpa ljósi á uppruna heimiliskatta og skilja betur hvernig á því stóð að þeir tengdust mönnunum.

Fræðimenn héldu til þessa að Egyptar hefðu tamið villta köttinn fyrir 3.600 árum. Árið 2004 fann hópur franskra fornleifafræðinga, undir stjórn Jean-Denis Vigne frá Náttúruvísindasafninu í París, 9.500 ára gamla gröf á Kýpur. Í gröf þessari var að finna fullorðinn mann, ásamt steináhöldum og nokkrum kræklingaskeljum. Um það bil 40 sm frá manninum fannst svo beinagrind af átta mánaða gömlum ketti í sinni eigin gröf. Vitað er að villikettir hafa aldrei lifað á Kýpur og kötturinn í gröfinni segir okkur að menn og kettir hafi lifað í náinni snertingu í að minnsta kosti 9.500 ár.

Mynd/Getty

Heimiliskötturinn hefur að öllum líkindum borist til Kýpur frá strandsvæðunum í því sem núna kallast Líbanon eða Sýrland og það er engin tilviljun að elstu minjar um heimilisketti hafa fundist í þessum hluta heimsins. Árið 2007 komst stór hópur vísindamanna, hvaðanæva úr heiminum, að raun um að heimiliskettir ættu rætur að rekja til Mið-Austurlanda. Vísindamennirnir rannsökuðu erfðaefni 979 ólíkra heimiliskatta og villtra katta. Rannsóknin tók af nokkurn vafa, því með erfðaefni villtu kattanna var unnt að tengja þá beint við hina ólíku staði sem þeir höfðu lifað á. Þá komu enn fremur í ljós fimm deilitegundir villtra katta: evrópska kynið, hið suður-afríska, mið-afríska kynið, Mið-Austurlandakynið og að lokum kínverski fjallakötturinn.

Allar rannsóknir á heimilisköttum leiddu í ljós að þeir væru náskyldir villta kettinum í Mið-Austurlöndum. Heimiliskötturinn á því rætur að rekja til Mið-Austurlanda og ekki annarra staða sem villtir kettir eru útbreiddir á, en það svæði nær alla leið frá Suður-Afríku til Skotlands og frá Portúgal til Kína.

Erfðafræðirannsóknin leiddi enn fremur í ljós að heimiliskettirnir búa yfir sama erfðafræðilega fjölbreytileikanum og villtir frændur þeirra. Vísindamennirnir telja fyrir vikið að heimiliskötturinn hafi ekki gengið í gegnum erfðafræðilegan flöskuháls, líkt og á sér stað þegar kyn verður til úr mjög fáum einstökum dýrum, en þeir hafa rakið ættmæður heimiliskattanna til fimm ólíkra kynja af villtum köttum. Þegar á heildina er litið benda rannsóknirnar til þess að heimiliskötturinn hafi verið í mótun í mjög langan tíma og að villtir kettir og heimiliskettir hafi getið afkvæmi saman á þessu tímabili. Að öllum líkindum hefur þessi þróun tekið þúsundir ára.

Kötturinn valdi okkur sjálfur

Næsta mikilvæga spurningin er svo: Hvers vegna varð villti kötturinn þá að húsdýri? Villtir kettir sjá manninum hvorki fyrir kjöti, mjólk, ull né skinni. Þá er hvorki hægt að nota til að flytja menn né hluti, auk þess sem erfitt er að temja villta ketti. Flest önnur dýr lifðu upprunalega í hjörðum með mjög ákveðinni stigskiptingu, þar sem maðurinn gat tekið við hlutverki leiðtogans og þar með reyndist honum nokkuð auðvelt að hafa stjórn á heilli hjörð dýra. Að undanskildum ljónum eru kattardýr einfarar sem taka ekki við skipunum frá leiðtoga. Þau gera eins og þeim sýnist.

Mynd/Getty

Í fyrstu byggðarlögunum á frjósama hálfmánanum í Mið-Austurlöndum, sem einnig hefur verið nefndur vagga siðmenningar, mótaðist fyrir 10.000 árum nýtt umhverfi sem óþekkt hafði verið til þessa. Byggð, akrar, kornhlöður og ruslahaugar mynduðu í sameiningu umhverfi sem bauð upp á mýmörg tækifæri fyrir öll villt dýr sem væru nægilega sveigjanleg, forvitin eða soltin til að notfæra sér aðstæðurnar.

Þetta fólk, sem hafði fasta búsetu, bauð upp á frjósaman afkima í vistfræðinni, þar sem nóg var að bíta og brenna allan ársins hring og lítið um rándýr. Spörfuglar, rottur og mýs voru fyrstu dýrin sem lærðu að notfæra sér manninn, vistir hans, svo og úrganginn. Litla, feimna húsamúsin á rætur að rekja til Indlands en fornleifafræðingar hafa fundið ummerki um hana í elstu kornhlöðum sem fundist hafa, en um er að ræða 10.000 ára gamla hlöðu í Ísrael. Hlöðurnar löðuðu að sér mýs, og mýsnar síðan villta ketti.

Carlos Driscoll og David Macdonald við háskólann í Oxford hafa stundað rannsóknir á köttum svo árum skiptir, ásamt Stephen O’Brien, sem starfar hjá bandaríska krabbameinsfélaginu, en talið er að rannsóknir á köttum geti svarað mörgum spurningum um krabbamein.

Þremenningarnir eru ekki þeirrar skoðunar að fyrstu þorpsbúar og bændur í vöggu siðmenningarinnar hafi haft nokkurn áhuga á að temja villta ketti á svæðinu og fá þá til að fjölga sér. Þeir telja á hinn bóginn að þorpsbúarnir hafi einfaldlega umborið villtu kettina, sökum þess að þeir hafi ekki beinlínis verið til vandræða í þessum fyrstu þorpum heims. Fyrstu tengsl okkar við ketti hafi nánast byrjað sem skynsemishjónaband og það síðan þróast yfir í mjög náið ástarsamband. Þegar frá leið urðu þorpskettirnir stöðugt ólíkari villtu köttunum og að lokum varð sérstök deilitegund þeirra til.

Kettir í dag eru með litla heila

Tamda deilitegundin líkist villtum köttum mjög mikið. Helsti munurinn er fólginn í feldinum, því feldur heimiliskatta getur verið mynstraður á óteljandi vegu og svo eru hárin einnig mislöng. Þá eru heimiliskettir enn fremur með styttri fætur og minni heila en þeir villtu og líkt og Charles Darwin veitti athygli, þá eru heimiliskettir með lengri meltingarfæri en hinir, sem hugsanlega stafar af þróunarfræðilegri aðlögun til þess að geta bætt sér upp kjötát með úrgangi úr eldhúsi mannsins. Heimiliskettir hafa jafnframt breyst í meiri félagsverur eftir að þeir kynntust manninum. Raunverulegir villtir kettir eru einfarar og eina félagslega samneyti þeirra er fólgið í uppeldi kettlinga, sjálfri eðluninni, svo og slagsmálum um yfirráðasvæði. Villikettir í stórborgum lifa hins vegar saman í stórum eða smáum hjörðum, en kettir á sveitabæjum éta oft saman, verja nóttinni saman eða sleikja sólina saman.

Mynd/Getty

Kettir veita svör við sjúkdómum

Hefðbundin húsdýr á borð við hunda, kýr, kindur og geitur hafa verið alin frá því að dýrahald fyrst hófst en fyrstu heimiliskettirnir eru fyrst og fremst afleiðing náttúruvals. Vísindamennirnir Driscoll, Macdonald og O’Brien gera ráð fyrir að minnst 97 prósent af þeim milljarði heimiliskatta sem reiknað er með að lifi í dag séu annaðhvort blendingar ellegar hálfgerðir villikettir. Þetta gefur til kynna að næstum allir kettir ráði makavali sínu sjálfir og séu því afsprengi náttúruvals, þó svo að þeir í raun lifi í heimi sem maðurinn hefur skapað þeim.

Einungis örlítið hlutfall katta er afsprengi ræktunar af hálfu eigenda þeirra og slíkt var með öllu óþekkt fyrir 150 árum. Fyrsta sýningin á ræktuðum köttum var haldin í Crystal Palace í London árið 1871 og í dag viðurkennir alþjóðlega kattaræktendafélagið, Fédération Internationale Féline, alls 42 ólík kattakyn. Einstaka kyn hafa þó verið þekkt í hundruð ára, til dæmis síamskötturinn frá Tælandi, sem Búddamunkar lýstu í bók árið 1350. Grannur síamskötturinn, með bláu, möndlulöguðu augun er þó sennilega afsprengi kynhvatar kattanna í hofunum, umfram það að vera afurð ræktunar af manna völdum, vegna þess að hann og aðrir tamdir austur-asískir kettir lifðu í einangrun.

Heimiliskettir í dag eru bæði sýningardýr, mannelskar skepnur og músaveiðarar. Á undanförnum áratugum hafa heimiliskettir einnig ratað inn í rannsóknarstofur, þar sem þeir hafa séð fyrir mikilvægum upplýsingum í tengslum við tilraunir með lyf. Læknar og líffræðingar hafa til þessa greint alls 138 arfgenga sjúkdóma í köttum, sem þegar hafa látið læknum í té nýjar upplýsingar um sambærilega sjúkdóma í mönnum, ellegar eiga eftir að gera það. Um er að ræða jafn ólíka sjúkdóma og liðagigt, sykursýki og flogaveiki.

Fyrir utan þessa arfgengu sjúkdóma veikjast kettir jafnframt af smitandi sjúkdómum á borð við fuglaflensu, sem einnig leggst á menn. Rannsóknir á hvítblæðisveiru í köttum hafa leitt í ljós mörg krabbameinsskyld gen í mönnum og banvæna kattaalnæmisveiran, FIV, hefur fært okkur lífsnauðsynlega vitneskju um alnæmisveiruna, HIV. FIV ræðst á CD4-T eitilfrumur, líkt og HIV-veiran gerir, með þeim afleiðingum að ónæmiskerfið hrynur.

Þó svo að kettir komi að gagni í dag sem t.d. músabanar, þá hefur okkur enn ekki tekist að temja villta köttinn algerlega. Kötturinn fer ennþá sinna eigin ferða en er engu að síður afsprengi 10.000 ára náttúruvals í heimi þar sem maðurinn ræður ríkjum.


Hér getur þú lesið fleiri greinar á Lifandi Vísindi.

Guðlaug fékk ofsakvíðakast í fæðingu: „Ég öskraði og grátbað um að ég yrði svæfð“

Guðlaug Sif átti virkilega erfiða meðgöngu vegna fíkniefnaneyslu barnsföðurs og áttu hún því erfitt með að vera spennt fyrir fæðingunni og tengdist syni sínum ekki á meðan á meðgöngu stóð. Guðlaug fékk mikið fæðingarþunglyndi eftir að hún átti strákinn sinn en bæði hún ásamt barnsföður hennar höfðu verið í mikilli neyslu þegar Guðlaug varð ólétt. Þegar Guðlaug áttaði sig á því að hún gengi með barn hætti hún neyslu á öllum efnum og hefur haldið sér edrú síðan. Barnsfaðir hennar gerði því miður ekki hið sama og fór því gríðarleg orka frá Guðlaugu í barnsföður hennar alla meðgönguna. Bleikt.is greindi frá því á… Lesa meira

Barnsfaðir og unnusti Mörtu situr í fangelsi: „Það er mikil bið í afplánun og ég skil ekki afhverju það er verið að halda honum lengur inni þegar menn með stærri glæpi ganga lausir“

Marta Þórudóttir eignaðist sitt fyrsta barn þann 28. nóvember á síðasta ári sem kom í heimin með bráðakeisara eftir langt gangsetningarferli. Sonur Mörtu var skírður Stefán Þór og hefur Marta verið í sambúð með föður hans síðan árið 2014. Barnsfaðir hennar, Örn Stefánsson hefur þó einungis hitt son sinn fjórum sinnum síðan hann fæddist þar sem hann situr í fangelsi að afplána dóma sem hann hefur fengið. Við kynntumst í byrjun ágúst 2014 og höfum eiginlega verið saman síðan þá, en þá vorum við bæði í neyslu og límdumst við hvort annað. Við vorum bæði í harðri neyslu fyrsta árið… Lesa meira

Föstudagspartýsýning – Travolta, tónlistin, taktarnir

Komdu með á partýsýningu Saturday Night Fever, en Bíó Paradís verður með sýningu á myndinni annað kvöld kl. 20. Mættu og rifjaðu upp tónlistina sem lifað hefur í 40 ár og er enn jafn vinsæl í dag og þá, tileinkaðu þér takta Travolta og skemmtu þér konunglega. Kvikmyndin Saturday Night Fever var frumsýnd 14. desember 1977, leikstjóri var John Badham og í aðalhlutverki var John Travolta, sem þá var frekar óþekktur. Travolta leikur töffarann Tony Manero, sem vinnur sem verkamaður en ver helgunum í að drekka og dansa á diskóteki í Brooklyn, Karen Gorney leikur Stephanie Mangano, dansfélaga hans og… Lesa meira

Auður Elín: „Ef þú kannast við það að vera komin með símann í hendurnar nokkrum mínútum eftir að þú lagðir hann frá þér þá er þetta fíkn“

Auður Elín Sigurðardóttir ákvað að skoða daglega símanotkun sína og kanna hversu miklum tíma hún var að eyða með skjáinn fyrir framan andlitið og fékk áfall þegar hún sá niðurstöðurnar. Vildi ekki vera þræll símans Einn daginn var ég þrjá klukkutíma á Facebook, eyddi fimm og hálfum klukkutímum í símanum sjálfum og opnaði kíkti á hann 97 sinnum yfir daginn. Eftir þetta ákvað ég að nú væri komið nóg, ég ætlaði ekki að vera þræll símans míns og allra samfélagsmiðlana, segir Auður í færslu á Belle.is Auður segir að hamingjuna sé ekki að finna á Facebook en þó sé alltaf gaman að kíkja inn á miðilinn.… Lesa meira

Gerður hjá Blush.is ræðir um kynlífstæki, erfið sambandsslit og ástarlífið: „Við getum allavegana sagt að ég sé ekki að leitast eftir því að kynnast neinum“

Gerður Huld Arinbjarnardóttir, betur þekkt sem Gerður í Blush stofnaði sitt fyrsta fyrirtæki þegar hún var einungis tuttugu og eins árs gömul. Gerður réðst ekki á garðinn þar sem hann er lægstur enda hefur hún alltaf verið ævintýragjörn og dreymin, en þegar kom að vali á fyrirtækjarekstri ákvað hún að stofna kynlífstækjaverslun. Blush.is, kynlífstækjaverslun Gerðar, er nú orðin sjö ára gömul og á þeim stutta tíma sem liðið hefur síðan fyrirtækið varð til hefur mikið breyst hvað varðandi viðhorf Íslendinga til kynlífs. Umræðan hefur aldrei verið opnari og ekki er lengur feimnismál að ganga inn í kynlífstækjaverslun og kaupa tæki.… Lesa meira

Aníta Kröyer upplifði kvalarfulla brjóstagjöf: „Ég var öll út í sárum og hægri geirvartan klofnaði hálf í sundur“

Aníta Kröyer var með dóttur sína, Ronju Líf, á brjósti í rúmlega sex mánuði. Af fjórum af þessum sex mánuðum kvaldist Aníta af miklum sársauka, vanlíðan og síendurteknum stíflum og sýkingum. Þegar ég gekk með Ronju Líf las ég mér lítið sem ekkert til um brjóstagjöf. Ástæðan var sú að ég hélt að þetta væri ekkert mál og að eina vesenið sem gæti mögulega fylgt þessu væri of lítil mjólk og þegar tennurnar kæmu, segir Aníta í einlægri færslu á síðunni Narnia.is Aníta átti þó eftir að komast að því að brjóstagjöf getur verið allt annað en dans á rósum og kom það… Lesa meira

11 klassískar rómantískar gamanmyndir á Netflix sem tilvalið er að horfa á í kuldanum

Nú þegar myrkrið og kuldinn liggur yfir landinu er rosalega gott að geta lagst upp í sófa á kvöldin, undir teppi, með heitt súkkulaði og finna sér góða rómantíska gamanmynd á Netflix. En vegna þess gríðarlega fjölda af bíómyndum sem eru aðgengilegar á Netflix fara oft heilu klukkustundirnar í það að leita sér að hinni einu réttu mynd. Bleikt hefur því tekið saman lista yfir nokkrar klassískar góðar rómantískar gamanmyndir til þess að horfa á þar til það fer að birta aftur úti. Before We Go Myndin er gefin út árið 2014 og var það Chris Evans sem leikstýrði henni. Aðalleikarar eru Alice Eve, Emma Fitzpatrick og Chris Evans. Before We Go gerist öll á einni… Lesa meira

Átt þú sanna og skemmtilega sögu af kynlífsævintýri? Eða viltu hlusta á slíkar?

Á morgun er einstakur viðburður í boði á Gauknum, SMUT SLAM. Um er að ræða viðburð sem hefur ferðast um allan heim og verður nú á Íslandi í fyrsta sinn. Þemað er fyrsta reynslan. Sannar og skemmtilegar sögur af kynlífsævintýrum. Gestum er boðið að skrá sig til leiks og deila sinni fyrstu kynlífsreynslu á fimm mínútum undir styrkri handleiðslu Cameryn Moore, sem er kynlífsfræðingur og kynlífs aktívisti, verðlaunað leikskáld/leikkona og fyrrum símavændisdama. Fimm gestastjörnudómarar, þau Atli Demantur, Bylgja Babýlon, Gerður Arinbjarnardóttir, Hugleikur Dagsson og Jonathan Duffy, munu einnig deila sinni sögu. Ef þú vilt ekki deila þinni sögu, ekkert mál,… Lesa meira

Fríða B: „Við vitum aldrei hvenær við erum að halda upp á afmælið okkar í síðasta sinn“

Jæja, það hlaut að koma að því. Fertug. já, ég verð fertug núna seinna í mánuðinum. Og í fyrsta sinn á ævinni er ég að upplifa það að mér finnst ég vera að eldast. Já, í fyrsta sinn, finnst mér erfitt að eiga afmæli. Ég veit ekki hversvegna, en það kom eitthvað yfir mig þegar ég fór að hugsa þetta og að ég verði fertug. Fjörtíu ára. Komin á fimmtugsaldurinn. Miðaldra. En hvað er svosem aldur? Segja árin allt? Nei, það held ég ekki. Ég er á þeirri skoðun að það sem mótar okkur sem manneskju, eru ekki hversu mörg… Lesa meira

Guðlaug Sif: „Mér fannst leiðinlegt að líf mitt snerist um kúkableyjur, brjóstagjöf og svefn. Ég var bara mjög veik á geði“

Guðlaug Sif Hafsteinsdóttir greindist með alvarlegt fæðingarþunglyndi eftir að hún átti drenginn sinn en hún hafði átt virkilega erfiða meðgöngu og var illa stödd andlega vegna áfengis og fíkniefnaneyslu barnsföðurs síns. Hann var svo veikur vegna fíkniefna og áfengis að ég gat eiginlega ekkert hugsað um mína heilsu þar sem allar mínar áhyggjur og orka fóru í að pæla í því að gera aðstæðurnar sem bestar fyrir hann. Ég var svo gríðarlega meðvirk og ég trúði því alltaf þegar hann sagðist ætla að verða edrú en svo fóru feluleikirnir af stað, segir Guðlaug Sif í einlægri færslu á Amare.is Eftir að Guðlaug átti strákinn sinn… Lesa meira

Kaia Gerber hannar tískulínu í samstarfi við Karl Lagerfeld

Í hörðum heimi tískubransans þá er ljóst að fyrirsætur þurfa að gera eitthvað sérstakt til að skara fram úr fjöldanum. Að hanna tískulínu í samstarfi við þekktan hönnuð telst klárlega eitt af því. Kaia Gerber hefur tilkynnt að hún er að hanna línu í samstarfi við engan annan en Karl Lagerfeld. Fyrirsætan kom fram í fyrsta sinn á tískusýningarpöllunum síðastliðið haust og vakti bæði athygli og aðdáun. Fatalína hennar mun koma í verslanir í september næstkomandi. Hin 16 ára gamla Kaia hefur þegar komið fram í tveimur tískusýningum fyrir Chanel og opnaði hún þá fyrri, sem þykir mikill heiður fyrir… Lesa meira

Myndband: Frábær aðferð til að passa förðunina þegar þú borðar

Hefurðu lent í því að vera búin að farða þig óaðfinnanlega, fara síðan út að borða og/eða drekka og eiga þá í vandræðum og jafnvel eyðileggja förðunina sem þú hafðir mikið fyrir? Engar áhyggjur, daman í myndbandinu kennir þér frábæra aðferð til að nærast og á sama tíma halda förðuninni fullkominni! https://www.facebook.com/RussianFashionblogger/videos/1899915476703926/   Lesa meira